Tolken zijn van levensbelang bij militaire missies

Andrea Van Dijk wordt bij aankomst in Kamp Holland direct geconfronteerd met het risico om lokale tolken in te zetten bij militaire missies. Het doordringende geluid van de sirene overstemt alle rumoer in Kamp Holland. Iedereen moet op zijn huidige locatie blijven. Het kamp wordt doorzocht, er is een indringer gesignaleerd. Pas als de zon ondergaat kan iedereen zijn werkzaamheden weer oppakken.

De Avansdocent doet promotieonderzoek naar de gecompliceerde vertrouwensband tussen militairen en tolken in oorlogsgebieden. ‘Tolken zijn de oren en ogen van de missie.’

Vergelding na ontslag
‘De indringer bleek een voormalige tolk te zijn. Hij was ontslagen en wilde als vergelding zichzelf in Kamp Holland opblazen.’ Andrea van Dijk, Avansdocent bij de Academie voor Sociale Studies in Breda, was in Afghanistan voor haar promotieonderzoek toen ze deze situatie aan den lijve ondervond. ‘Met deze actie waar ik direct mee werd geconfroneerd, had ik natuurlijk de perfecte case study.’

Het voorval met de indringer had consequenties voor haar onderzoek: ze mocht de andere tolken uit veiligheidsoverwegingen niet meer interviewen. ‘De tolk was geen onbekende van het kamp, er kwam direct een geruchtenstroom op gang. Hoe was hij doorgedrongen tot Kamp Holland? Zou hij sympathisanten hebben onder de andere tolken?’

Afhankelijk van tolken
De lokale bevolking in oorlogsgebieden spreekt vaak geen Engels of is zelfs analfabeet. Militairen zijn daarom afhankelijk van lokale Afghaanse tolken en nationale tolken, bijvoorbeeld Afghaanse vluchtelingen die nu in Nederland wonen. Voor haar onderzoek bij de Nederlandse Defensie Academie en de Universiteit van Tilburg verbleef Van Dijk in 2008 bijna drie weken in de Afghaanse provincie Uruzgan. Kamp Holland was haar onderkomen voor die periode.

Van Dijk was aangewezen op gesprekken met militairen. Ze zullen lokale tolken waarschijnlijk nooit volledig vertrouwen en bepaalde informatie niet delen. ‘Het zijn toch buitenstaanders die worden toegevoegd aan een eenheid die al jaren samen traint om de missie tot een succes te brengen. Een tolk krijg maar een korte militaire trainnig en blijft daarom een onzekere factor’, aldus Van Dijk.

Toch zijn de soldaten het unaniem eens: tolken zijn essentieel voor het slagen van een militaire operatie. De tolk moet bruggen bouwen tussen de lokale bevolking en de militaire organisatie. Van Dijk: ‘Naast zijn functie als taaldeskundige is hij ook gids van het gebied, cultureel adviseur en bemiddelaar. Hij kan onderschepte gesprekken ontcijferen en pikt signalen op. Een tolk zal bijvoorbeeld sneller opmerken dat er iemand niet in een gezelschap thuishoort dan een militair.’ Volgens Van Dijk zijn ze de oren ogen van de missie: ‘Zonder een tolk zijn soldaten eigenlijk “blind”.’

Dubbelleven
Pas een dag voor haar terugkeer naar Nederland krijgt Van Dijk toestemming om de tolken alsnog te ondervragen over hun functie, een risicovolle functie binnen een militaire organisatie. Vanwege hun essentiele positie zijn ze een belangrijk doelwit voor de tegenstander. ‘Ook zal niemand in hun omgeving accepteren dat de tolk voor westerse troepen werkt. Een deel van de lokale bevolking ziet hen als verraders en daarvoor geldt de doodstraf. Ze leiden dus een dubbelleven.’

Een tolk kan zijn werkzaamheden voor westerse troepen vanuit verschillende belangen uitvoeren. Dat kunnen ideologische motieven zijn: ‘Het kan dat een lokale tolk een familielied is verloren in de oorlog en wil bijdragen aan de reconstructie van zijn vaderland. Nationale tolken willen bijvoorbeeld op deze manier hun dankbaarheid betuigen voor hun huidige bestaan.’ Een ander belangrijk motief is geld. ‘Als iemand anders dan meer salaris biedt, is een tolk zo om. Dat hoeft niet perse de Taliban te zijn. Soms willen andere militaire organisaties de tolk heel graag in hun kamp.’

Gepubliceerd in Punt., het onafhankelijk magazine van Avans Hogeschool.